Węglowodory oleju mineralnego mogą migrować z kartonu do żywności, a ich głównym źródłem jest karton makulaturowy. Rozwiązaniem rzadko jest całkowita rezygnacja z włókna z recyklingu; zwykle wystarczy dopasować karton, barierę i farby do produktu oraz jego terminu przydatności. Temat wraca najczęściej wtedy, gdy asortyment produktów suchych przechodzi z kartonu z włókna pierwotnego na tańszy makulaturowy, a dział jakości sieci handlowej prosi o dane dotyczące migracji. Ten poradnik wyjaśnia, skąd biorą się węglowodory, które produkty są narażone i jakie są praktyczne rozwiązania barierowe. Gatunki kartonu i rodzaje pudełek omawiamy w części o pudełkach składanych z nadrukiem.
Czym są MOSH i MOAH i dlaczego mają znaczenie w opakowaniach?
MOSH (nasycone węglowodory oleju mineralnego) i MOAH (aromatyczne węglowodory oleju mineralnego) to dwie główne frakcje oleju mineralnego, które mogą migrować z opakowania do żywności. MOSH mogą kumulować się w organizmie. Część MOAH, zwłaszcza o trzech lub więcej pierścieniach aromatycznych, budzi obawy jako potencjalne rakotwórcze substancje genotoksyczne. Dlatego oba rodzaje traktuje się jako zanieczyszczenia, które należy ograniczać do minimum.
Węglowodory oleju mineralnego nie są celowo dodawane do kartonów na żywność. Trafiają tam z materiałów użytych do ich produkcji i druku, a migrują, ponieważ wiele frakcji jest na tyle lotnych, że przemieszcza się z powietrzem wewnątrz opakowania.
Skąd olej mineralny w kartonach?
Głównym źródłem jest włókno z recyklingu. Makulatura obejmuje gazety i czasopisma drukowane farbami zawierającymi olej mineralny, a te węglowodory przechodzą przez proces recyklingu do nowego kartonu. Drugim źródłem są farby offsetowe na bazie oleju mineralnego, nadrukowane na samym pudełku. Inne drogi to kleje, opakowania transportowe oraz worki jutowe lub sizalowe, w których dostarcza się surowce.
| Źródło | Jak trafia do żywności | Główny sposób kontroli |
|---|---|---|
| Włókno z recyklingu w kartonie | Migracja w fazie gazowej z kartonu do wnętrza opakowania | Karton z włókna pierwotnego lub bariera funkcjonalna |
| Farby offsetowe na pudełku | Odbijanie się farby (set-off) na stronę kontaktującą się z żywnością w stosie lub na roli; migracja przez karton | Farby bez oleju mineralnego, o niskiej migracji |
| Kleje i kleje termotopliwe | Kontakt lub faza gazowa w pobliżu spoin klejowych | Kleje zadeklarowane jako odpowiednie do opakowań na żywność |
| Opakowania zbiorcze (kartony transportowe) | Przenikanie w fazie gazowej przez pudełko w czasie magazynowania | Bariera wewnątrz pudełka; opakowanie zewnętrzne z włókna pierwotnego lub o niskim zanieczyszczeniu |
| Worki na surowce (juta, sizal) | Zanieczyszczenie żywności przed zapakowaniem | Kontrola w łańcuchu dostaw, a nie w opakowaniu |
Droga przez opakowania zbiorcze jest często pomijana. Pudełko z kartonu z włókna pierwotnego może nadal pobrać olej mineralny z kartonu zbiorczego z tektury falistej z makulatury w ciągu miesięcy magazynowania, ponieważ węglowodory przenikają przez karton.
Które produkty są najbardziej narażone?
Najwyższe ryzyko dotyczy produktów suchych o dużej powierzchni, przechowywanych miesiącami w temperaturze otoczenia: ryżu, makaronu, płatków zbożowych, mąki, kaszy manny, bułki tartej, kakao w proszku i podobnych. Tłuste produkty suche łatwo wchłaniają węglowodory. Produkty o krótkim terminie przydatności, schłodzone lub mrożone, a także żywność zamknięta już w opakowaniu z dobrą barierą, niosą znacznie mniejsze ryzyko.
| Czynnik | Wyższe ryzyko migracji | Niższe ryzyko migracji |
|---|---|---|
| Rodzaj żywności | Sucha, sproszkowana lub tłusta, o dużej powierzchni | Wilgotna, o niskiej zawartości tłuszczu; całe sztuki o małej powierzchni |
| Kontakt | Bezpośredni kontakt z kartonem | Oddzielenie barierą funkcjonalną |
| Termin przydatności | Miesiące | Od kilku dni do kilku tygodni |
| Temperatura przechowywania | Otoczenia lub podwyższona | Chłodnia lub mrożenie |
| Karton | Włókno z recyklingu, bez bariery | Włókno pierwotne lub karton z barierą |
| Farby | Farby offsetowe na bazie oleju mineralnego | Farby bez oleju mineralnego, o niskiej migracji |
W przypadku pudełek do sprzedaży piekarniczej, takich jak pudełka na ciasta i wypieki, termin przydatności jest zwykle krótki, a produkty często przechowuje się w chłodzie, więc ryzyko związane z olejem mineralnym jest mniejsze. Bezpośredni kontakt z produktami tłustymi nadal wymaga kartonu zadeklarowanego jako odpowiedni do kontaktu z żywnością. Wyroby cukiernicze są wrażliwsze: czekolada jest tłusta, przechowywana miesiącami i łatwo chłonie zapachy, dlatego karton z włókna pierwotnego jest tam powszechny.
Czy istnieje prawny limit oleju mineralnego w opakowaniach do żywności?
Obecnie nie obowiązuje wiążący, ogólnounijny limit migracji oleju mineralnego z opakowań do żywności. Nadal obowiązuje ogólny wymóg rozporządzenia (WE) nr 1935/2004: materiały przeznaczone do kontaktu z żywnością nie mogą przekazywać żywności swoich składników w ilościach, które mogłyby zagrażać zdrowiu. Kwestia jest przedmiotem trwających prac na poziomie UE, dlatego kupujący powinni śledzić przyszły unijny akt prawny. W międzyczasie właściciele marek i sieci handlowe często ustalają własne wymagania.
Powiązane przepisy wpływają na sposób produkcji kartonów:
- Rozporządzenie (WE) nr 2023/2006 (unijna dobra praktyka produkcyjna GMP dla materiałów do kontaktu z żywnością) wymaga systemu jakości, a w szczególności tego, by farby drukarskie po stronie niekontaktowej z żywnością nie przenosiły się na stronę kontaktową, na przykład przez odbijanie się farby (set-off) w stosach.
- Niemieckie rozporządzenie o farbach drukarskich (Druckfarbenverordnung, 21. zmiana Bedarfsgegenständeverordnung) wprowadza listę pozytywną substancji dla farb drukarskich na materiałach do kontaktu z żywnością, obowiązującą od 1 stycznia 2027 roku, po zakończeniu okresu przejściowego 31 grudnia 2026 roku. Dotyczy kartonów wprowadzanych na rynek niemiecki. Wielu dostawców z UE już dziś pracuje według niej jako punktu odniesienia.
- Szwajcarskie rozporządzenie SR 817.023.21 (załącznik 10) oraz wytyczne EuPIA są powszechnie stosowanymi odniesieniami rynkowymi dla farb do opakowań do żywności.
- Dla samego papieru i kartonu nie ma zharmonizowanego aktu unijnego; kupujący zwykle oczekują deklaracji odwołujących się do rozporządzenia 1935/2004 i zalecenia BfR XXXVI.
W Wielkiej Brytanii obowiązują wersje rozporządzeń 1935/2004 i 2023/2006 włączone do prawa krajowego (assimilated law), a Irlandia Północna stosuje przepisy UE. W USA papier i karton do żywności suchej podlegają 21 CFR 176.180, a do żywności wodnej i tłustej 21 CFR 176.170. Obowiązki zależą od roli przedsiębiorstwa i rodzaju żywności, dlatego wymagania należy potwierdzić z doradcą ds. zgodności lub właściwym organem. Szersze prawo dotyczące kontaktu z żywnością omawiamy w poradniku Zgodność opakowań do kontaktu z żywnością.
Jak zapobiegać migracji olejów mineralnych?
Migrację olejów mineralnych z opakowań ogranicza się jedną z trzech dróg lub ich kombinacją: stosuje się karton z włókna pierwotnego, umieszcza barierę funkcjonalną między kartonem a żywnością albo zmniejsza ilość węglowodorów w samych materiałach dzięki farbom bez oleju mineralnego. Właściwy wybór zależy od produktu, terminu przydatności, docelowego udziału włókna z recyklingu i linii pakującej.
| Rozwiązanie | Jak działa | Zalety | Ograniczenia |
|---|---|---|---|
| Karton z włókna pierwotnego (FBB, SBS) | Eliminuje źródło w postaci włókna z recyklingu | Proste; niski zapach i brak obcego posmaku | Nie blokuje migracji z kartonów zbiorczych ani z farb; wyższy koszt kartonu |
| Woreczek barierowy | Woreczek foliowy między żywnością a pudełkiem | Sprawdzone; może też dawać barierę dla wilgoci lub aromatu | Działa tylko z foliami barierowymi (patrz niżej); dodaje element z tworzywa |
| Karton z powłoką barierową | Powłoka po stronie kontaktu z żywnością blokuje węglowodory | Opakowanie pozostaje wyłącznie kartonowe | Powłoka musi być sprawdzoną barierą dla oleju mineralnego, a nie tylko barierą dla tłuszczu |
| Karton ze zintegrowaną warstwą barierową | Warstwa barierowa lub laminat wewnątrz struktury kartonu | Pozwala na włókno z recyklingu w kartonie | Wyższy koszt kartonu; należy sprawdzić, czy nadaje się do recyklingu |
| Karton adsorpcyjny | Warstwa, na przykład z węgla aktywnego, wiąże węglowodory | Działa z włóknem z recyklingu | Pojemność jest ograniczona; należy zwalidować ją względem terminu przydatności |
| Farby bez oleju mineralnego | Eliminują źródło w farbie | Standardowa praktyka w kartonach do żywności | Nie rozwiązują problemu włókna z recyklingu |
Nie każda folia jest barierą
Częsty błąd to założenie, że każdy woreczek wewnętrzny rozwiązuje problem. Folie poliolefinowe, takie jak polietylen i w dużym stopniu polipropylen, nie są skutecznymi barierami dla oleju mineralnego w typowym terminie przydatności; węglowodory przez nie przenikają. Skuteczne bariery funkcjonalne to PET, poliamid (PA), struktury zawierające EVOH, folia aluminiowa oraz folie metalizowane lub powlekane akrylanem albo tlenkiem, każda o odpowiedniej grubości i szczelności zgrzewu. Należy prosić o wyniki badań dla konkretnej struktury i terminu przydatności, a nie o ogólne zapewnienie.
Bariera dla tłuszczu to niekoniecznie bariera dla oleju mineralnego
Powłoka, która chroni pudełko piekarnicze przed plamami od masła lub oleju, nie jest automatycznie barierą dla par oleju mineralnego. Gdy dostawca oferuje „karton barierowy”, warto zapytać, jakie substancje blokuje i przez jak długo. Odporność na tłuszcz oparta na PFAS jest ograniczona w opakowaniach do kontaktu z żywnością w UE od 12 sierpnia 2026 roku na mocy PPWR (rozporządzenie (UE) 2025/40); alternatywy opisujemy w poradnikach Opakowania do żywności bez PFAS oraz Powłoki barierowe do opakowań papierowych.
Jak bada się migrację?
Migrację ocenia się albo przez badanie żywności po przechowywaniu, albo przez badanie opakowania z użyciem symulanta żywności w przyspieszonych warunkach. Dla żywności suchej standardowym symulantem jest modyfikowany tlenek polifenylenu (często znany pod nazwą handlową Tenax), który pochłania lotne węglowodory w sposób odpowiadający żywności suchej. Wyniki porównuje się ze specyfikacją marki lub sieci handlowej.
Badanie ma sens tylko dla dokładnie tej struktury, którą przebadano: kartonu, farb, bariery, kleju i warunków przechowywania. Jeśli którykolwiek z tych elementów się zmieni, na przykład dostawca kartonu lub woreczek wewnętrzny, ocenę należy zweryfikować. Przy produktach wrażliwych warto też rozważyć badanie innych pozostałości z włókna z recyklingu, takich jak plastyfikatory czy fotoinicjatory. Jak próbki i akceptacje wpisują się w proces produkcji, opisujemy w poradniku Kontrola jakości opakowań.
Jaką konstrukcję pudełka wybrać dla danego produktu?
| Produkt | Typowa konstrukcja pudełka |
|---|---|
| Ryż, makaron, płatki zbożowe, mąka (długi termin przydatności w temperaturze otoczenia) | Karton z włókna pierwotnego albo karton makulaturowy z woreczkiem z barierą funkcjonalną lub kartonem barierowym; farby bez oleju mineralnego |
| Czekolada i praliny | Karton FBB lub SBS z włókna pierwotnego; farby i lakiery o niskim zapachu i niskiej migracji; badanie obcego posmaku |
| Herbatniki i ciastka | Karton z włókna pierwotnego albo karton makulaturowy z owinięciem barierowym lub wkładką barierową (zwykła folia poliolefinowa typu flow pack nie jest barierą funkcjonalną) |
| Ciasta i wypieki (krótki termin przydatności, przechowywanie w chłodzie) | Karton z włókna pierwotnego odpowiedni do żywności lub karton z powłoką barierową przy bezpośrednim kontakcie; odporność na tłuszcz bez PFAS |
| Herbata i kawa | Woreczek barierowy wewnętrzny lub porcje pakowane w folię w pudełku; bariera dla aromatu i tak jest często potrzebna |
| Żywność mrożona | Karton z włókna pierwotnego lub kraft z powłoką odporną na wilgoć; niższe ryzyko migracji w temperaturze zamrażarki |
Są to typowe rozwiązania stosowane w branży, a nie zamiennik oceny ryzyka dla Państwa produktu, terminu przydatności i rynków.
O jakie dokumenty prosić dostawcę kartonów?
- Deklaracja zgodności odwołująca się do rozporządzenia (WE) nr 1935/2004, rozporządzenia (WE) nr 2023/2006 i zalecenia BfR XXXVI (lub odpowiednika dla Państwa rynku)
- Specyfikacja kartonu: włókno pierwotne lub z recyklingu, rodzaj bariery i substancje, względem których była badana
- Oświadczenia dotyczące farb i lakierów: bez oleju mineralnego, o niskiej migracji, status w świetle rozporządzenia szwajcarskiego oraz, dla Niemiec, Druckfarbenverordnung od 2027 roku
- Sprawozdania z badań migracji dla konkretnej struktury, symulanta i warunków przechowywania
- Deklaracje dotyczące klejów stosowanych w spoinach
- Powiadomienie o każdej zmianie kartonu, farb lub bariery przed jej wprowadzeniem
Jako producent i eksporter B2B z siedzibą w Stambule potwierdzamy specyfikację kartonu, bariery i farb dla każdego pudełka na żywność podczas wyceny i przeglądu technicznego, w odniesieniu do produktu i rynków docelowych, które Państwo podadzą.
Co przesłać, zamawiając karton do kontaktu z żywnością?
Aby już przy pierwszej wycenie otrzymać specyfikację kartonu odpowiadającą na pytanie o olej mineralny, prosimy o przesłanie:
- rodzaju produktu spożywczego, jego zawartości tłuszczu i postaci (proszek, kawałki, całe sztuki),
- informacji, czy jest pakowany bezpośrednio w pudełko, czy w opakowanie wewnętrzne, i z jakiego materiału jest ono wykonane,
- terminu przydatności i temperatury przechowywania,
- rynków docelowych (na przykład Niemcy, Holandia, Wielka Brytania),
- wymagań Państwa sieci handlowej lub marki dotyczących oleju mineralnego, badań migracji i udziału włókna z recyklingu,
- preferowanego kartonu (z włókna pierwotnego, z recyklingu, barierowy) i typu pudełka.
Opcje kartonu opisujemy szerzej w poradniku FBB, SBS czy WLC, a wykończenia wpływające na kontakt z żywnością w poradniku Uszlachetnianie pudełek składanych. Aby dokończyć specyfikację, prosimy wrócić do kategorii Pudełka składane z nadrukiem lub przesłać opis kartonu do żywności do weryfikacji.